Angst bij kinderen

Pedagoge Marga Schiet geeft advies.

Regel één is dat je de angst serieus neemt. Een angst wegpraten of - erger nog -weglachen, zal averechts werken. Je kleinkind wil eerst dat zijn angst wordt erkend en kan pas daarna openstaan voor uitleg en troost, die hem kunnen helpen om zich minder angstig te voelen. Je kunt een kind vaak over een terugkerende angst heen helpen door de situatie op te zoeken en hem stapje voor stapje met zijn angst te leren omgaan. Neem de angst voor een geitje op de kinderboerderij. Laat je kleinkind eerst naar het geitje kijken van veraf, dan vanaf uw arm, dan zien hoe u het aait en dan samen aaien.

Als een baby eenkennig is, zo rond een maand of acht, dan heeft hij geleerd het gehele beeld van bekende gezichten in zijn geheugen op te roepen. Als hij dit pas kan, verwacht hij in het begin ook alleen die mensen te zien, die hij in zijn geheugen heeft. Ziet hij iemand anders, dan raakt hij van slag. Als de baby de kans krijgt rustig vanaf je schoot aan vreemde gezichten te wennen, dan gaat deze angst meestal met een paar weken weer over.

Een baby en een dreumes krijgen steeds beter door dat ze zelf een persoon zijn. Een jonge baby voelt dat nog niet. Deze ontwikkeling valt samen met de drang om zelfstandig dingen te willen gaan doen. De baby kruipt bijvoorbeeld de kamer uit en merkt dan tot zijn grote schrik dat je bent verdwenen. Dat maakt hem bang. Hij zal weer rustig worden als hij je kan zien of horen. Door veel kiekeboe-spelletjes te spelen leert je kleinkind begrijpen dat iets dat hij niet ziet wel blijft bestaan.

Angst is naast woede, blijdschap en verdriet een van de vier basisemoties. Bang zijn hoort er dus echt bij. Kinderen hebben vaak last van angsten die bij hun ontwikkeling horen. Als ze een nieuwe fase ingaan of iets nieuws leren, dan zijn ze vaak even wat angstiger, omdat ze het gevoel hebben dat ze sommige dingen nog niet onder controle hebben. Is je kleinkind van vier net voor het eerst naar school gegaan? Dan verklaart dat waarschijnlijk waarom hij of zij tijdelijk niet zo lekker in zijn of haar vel zit.

De eerste reactie is dat zijn hart gaat bonzen en de bloedsomloop sneller wordt. Er stroomt meer bloed naar de ledematen waardoor hij bijvoorbeeld harder kan rennen als hij moet vluchten. Dat zijn de lichamelijke reacties. Maar in zijn gedachtenwereld gebeurt ook van alles, vooral als hij al eens is gebeten door een hond of gekrabt door een poes. De angstige herinnering zorgt ervoor dat hij de volgende keer meteen rechtsomkeer wil maken als hij een hond ziet.

Kinderen van drie tot zes jaar denken magisch. Dat wil zeggen dat dingen die in werkelijk niet kunnen, voor hen heel normaal zijn. Zo kan een kind denken dat hij door het afvoerputje van het bad kan verdwijnen als je de stop eruit trekt of het enge beest in het boek verandert in een monster onder het bed. Jaag samen het monster weg of schijn samen met een zaklantaarn onder het bed.

Tijdens nachtangst, die meestal aan het begin van de slaap voorkomt, begint een kind te schreeuwen. Hij lijkt niet te reageren als je komt. Na tien minuten is het meestal voorbij. Het kind zelf weet het zich later niet te herinneren. Bij een nachtmerrie schrikt een kind wakker door een angstige droom. Hij kan erover vertellen en je kunt hem troosten. Nachtangst komt het meest voor bij kinderen tussen vier en zeven jaar. Een nachtmerrie is niet aan leeftijd gebonden.

Een peuter ziet zichzelf als het middelpunt en dicht zichzelf veel macht toe. Hij probeert daarom de wereld zo veel mogelijk naar zijn hand te zetten. Bij onweer lukt dat niet en dat maakt hem bang. Bovendien zal hij merken dat zijn ouders er ook niets aan kunnen doen. ‘Als je nog niet weet dat bloed kan stollen kun je bang zijn om door een sneetje misschien wel helemaal leeg te kunnen lopen.’ Het is de logische gedachte van een kind. Een pleister is daarom dan meer dan een doekje voor het bloeden; het haalt meteen ook de angst weg.

Kinderen hebben een verbazingwekkend goed gevoel voor wat er leeft bij volwassenen. Ze horen het aan uw stem, zien het aan uw gezicht of aan uw lichaamshouding of gebaren. Soms is het daarom verstandiger om in simpele woorden te zeggen waarom je bang bent, bijvoorbeeld voor een enge hond. Als je net doet of je niet bang bent, dan kan het verwarrend voor je kleinkind zijn als je onbewust andere signalen afgeeft.

Inderdaad. Wie zichzelf zonder enige terughoudendheid overal in stort, zou soms in levensgevaarlijke situaties terecht kunnen komen. Daarom is het belangrijk om kinderen sommige angsten aan te leren. Bijvoorbeeld voor het verkeer – zodat ze niet zomaar oversteken – of voor brandende kachels.